Kayıtlar

Yapay Zekâ ve Jevons Çelişkisi

Teknoloji dünyasında yaygın bir varsayım vardır: Bir süreç daha verimli hâle geldiğinde daha az kaynak ve enerji kullanılır, daha az zaman harcanır ve maliyetler düşer. Bu, ilk bakışta oldukça mantıklı görünse de tarih, verimliliğin her zaman daha az tüketim anlamına gelmediğini gösteriyor. 1865 yılında İngiliz iktisatçı William Stanley Jevons, The Coal Question adlı eserinde dikkat çekici bir gözlem ortaya koydu. Buhar makineleri geliştikçe aynı işi yapmak için daha az kömür gerekiyordu. Doğal beklenti, kömür tüketiminin azalmasıydı. Fakat tam tersi gerçekleşti. Buhar gücü ucuzladıkça fabrikalar bu teknolojiyi daha yaygın kullanmaya başladı, üretim arttı ve yeni kullanım alanları ortaya çıktı. Sonuç olarak her bir makine daha verimli çalışmasına karşın toplam kömür tüketimi hızla yükseldi. Bu olgu bugün Jevons Çelişkisi adıyla biliniyor. Teknoloji tarihinde bu durumun pek çok örneğiyle karşılaşıyoruz. Yakıt tasarruflu otomobiller yaygınlaştıkça insanlar daha uzun mesafeler kat ed...
60 yorum
Devamını okumak için »

AB’ye İhracatta Karbon Fiyatlandırması

Resim
Karbon vergisi, fosil yakıt kullanımından kaynaklanan sera gazı emisyonlarını fiyatlandırmayı amaçlayan bir karbon fiyatlandırma aracıdır. Vergi, ortaya çıkan emisyon miktarına veya kullanılan yakıtın karbon içeriğine göre hesaplanabilir. Bu sayede karbon yoğun faaliyetlerin maliyeti artarken, enerji verimliliği uygulamaları ile düşük karbonlu teknolojilere yapılan yatırımlar teşvik edilmektedir. Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) ise karbon emisyonlarını piyasa mekanizması yoluyla sınırlandırmayı amaçlayan bir karbon fiyatlandırma sistemidir. Bu sistemde belirli sektörlerde faaliyet gösteren işletmelere toplam bir emisyon üst sınırı kapsamında belirli miktarda emisyon izni tahsis edilir. Emisyonları kendilerine tahsis edilen izin miktarını aşan işletmeler eksik kalan emisyon izinlerini piyasadan satın almak zorundadır. Buna karşılık, emisyonlarını tahsis edilen seviyenin altında tutan işletmeler kullanmadıkları izinleri diğer işletmelere satabilir. Böylece yüksek emisyonlu üretimin maliy...
44 yorum
Devamını okumak için »

Karbon Vergisi ve Türkiye

Karbon salımı (karbon emisyonu), başta karbondioksit (CO₂) olmak üzere fosil yakıtların kullanımı sonucunda atmosfere salınan sera gazlarını ifade eder. Atmosferde biriken bu gazlar, Dünya'nın yaydığı ısının bir kısmını tutarak sera etkisini güçlendirir, küresel ısınmayı hızlandırır ve iklim değişikliğine neden olur. Karbon salımının başlıca kaynakları arasında enerji üretiminde fosil yakıtların kullanılması, kara, hava ve deniz taşımacılığı, sanayi üretim süreçleri ve arazi kullanımındaki değişiklikler yer alır. Ormanların tahrip edilmesi de karbon salımını artıran önemli faktörlerden biridir; çünkü ormanlar, atmosferdeki karbondioksiti emerek doğal karbon yutağı görevi görür. Sera gazı emisyonlarını azaltmaya yönelik en yaygın ekonomik araçlardan ikisi karbon vergisi ve Emisyon Ticaret Sistemi'dir (ETS). Bu mekanizmalar, karbon salımını ekonomik bir maliyet unsuru hâline getirerek işletmeleri ve ülkeleri daha düşük karbonlu üretim yöntemlerine yönlendirmeyi amaçlar. Kar...
57 yorum
Devamını okumak için »

Değişen Koşullar Değişen Yaklaşımlar

Zaman değişir, insanlar değişir, anlayışlar ve algılar değişir. Bu nedenle sosyal bilimlerdeki teoriler, tezler ve yaklaşımlar değişen koşullara uyum sağlayamazsa toplumsal gerçekliği açıklamaktan uzak kalır. Son krizde altın ve gümüş fiyatları niçin düştü? Son yıllara gelinceye kadar dünyanın herhangi bir yerinde savaş, büyük bir doğal afet ya da piyasa krizi çıktığında insanlar varlıklarını korumak için altın ve benzeri değerli metallere yönelir, tasarruflarını bu araçlarda değerlendirirdi. Olumsuz koşullar ortadan kalktığında ise yavaş yavaş yeniden finansal yatırımlara dönerlerdi. ABD–İran çatışması başlayınca altın ve gümüş fiyatlarının artması beklenirken tam tersi oldu ve değerli metal fiyatları düşüşe geçti. Bunun iki temel nedeni var: Birincisi, savaşın en önemli ekonomik etkisinin petrol ve diğer enerji fiyatlarındaki artış olacağı düşünüldü. Enerji fiyatlarındaki yükselişin enflasyonu artıracağı beklentisi doğdu. Bunun sonucunda faizlerin düşeceği yönündeki beklentil...
96 yorum
Devamını okumak için »

Net Borç Verme ve Net Borç Alma Hesabı

IMF'nin kullandığı net borç verme (net lending) ve net borç alma (net borrowing) kavramları, bir ekonominin tasarrufları ile yatırımları arasındaki ilişkiyi ve dış dünyayla olan finansal bağlantısını gösteren önemli göstergelerdir. Bir ülke net borç verici konumundaysa, ekonomideki toplam tasarruflar toplam yatırımlardan fazladır. Bu durumda ülke, tasarruf fazlasını yurt dışına yönlendirir ve dış dünyaya net finansal kaynak aktarır. Bu durum genellikle cari fazla veren ekonomilerde görülür. Bir ülke net borç alıcı konumundaysa, toplam yatırımlar tasarruflardan fazladır. Bu durumda yatırımları finanse etmek için dış kaynak kullanımına ihtiyaç duyulur. Bu durum genellikle cari açık veren ekonomilerde görülür. IMF ve diğer uluslararası kuruluşlar bu kavramları kullanarak ülkelerin tasarruf-yatırım dengesini, cari işlemler dengesini ve dış finansman ihtiyacını değerlendirir. Makroekonomide temel ilişki şöyledir: Net Borç Verme / Net Borç Alma = Tasarruflar (S) − Yatırımlar (I...
51 yorum
Devamını okumak için »

İrrasyonel Beklentiler Teorisi

Giriş Ekonomik karar alma süreçlerinde beklentiler, bireylerin ve kurumların davranışlarını belirleyen temel unsurlardan biridir. Modern makroekonomide bu alanın en etkili yaklaşımlarından biri rasyonel beklentiler teorisidir. Bu teori, ekonomik aktörlerin mevcut bilgi setini mümkün olan en etkin biçimde kullanarak geleceğe ilişkin tutarlı tahminler oluşturduğunu varsayar. Ancak bazı ekonomilerde gözlenen uzun süreli politika tutarsızlıkları ve kurumsal öngörülemezlik, beklentilerin yalnızca mevcut bilgiye değil, aynı zamanda geçmişte gözlenen politika davranışlarının sürekliliğine göre de şekillendiğini göstermektedir. Bu durum özellikle kurumsal güvenin zayıfladığı ve politika tercihlerinin öngörülebilirliğinin azaldığı dönemlerde daha belirgin hale gelmektedir. Bu çalışmanın temel iddiası şudur: Ekonomik beklentiler, uzun süreli politika tutarsızlıkları altında yalnızca rasyonel beklentiler modelinin öngördüğü biçimde değil, gözlenen istikrarsızlığın oluşturduğu davranış kalıp...
109 yorum
Devamını okumak için »

Hürmüz Krizinin Kazananları ve Kaybedenleri

Hürmüz Boğazı'nda yaşanan kriz, sadece petrol tankerlerinin geçişini değil, küresel güç dengesini de etkiledi. Bugün tartışılan soru, kimin daha güçlü olduğu değil, kimin daha fazla siyasi, ekonomik ve stratejik kazanç elde ettiği sorusudur. Geride kalan süreçte ortaya çıkan tabloya bakıldığında kazananlar ve kaybedenler arasında oldukça karmaşık bir denge oluştu. İran: Yıkıma Rağmen Masaya Oturmayı Başardı Askeri baskılar, yaptırımlar ve ekonomik maliyetler nedeniyle İran ağır bedeller ödedi. Ancak olayın diğer tarafında Tahran yönetimi tamamen teslim olmadı ve müzakere masasındaki temel aktör olarak kalmayı başardı. Eğer 19 Haziran'daki anlaşma beklendiği gibi imzalanır ve İran petrol ihracatında yeniden rahatlama elde ederse, Tahran uzun süredir karşı karşıya olduğu ekonomik baskının bir bölümünü hafifletebilir. Taslak anlaşmalarda yaptırım muafiyetleri, petrol satışlarına izin verilmesi ve dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması gibi başlıkların yer aldığı bildi...
167 yorum
Devamını okumak için »

Vade Sonunda Dolara Dönülürse Kazanç Ne Olur?

Resim
Son iki yılda yüksek faiz ortamı, birçok yatırımcıyı dövizden çıkıp TL mevduat, tahvil, bono ve para piyasası fonlarına yöneltti. Bu tercihin temel mantığı basitti: Yüksek faiz gelirinden yararlanmak, vade sonunda şartlar değişirse yeniden dövize dönmek. Bu durum yalnızca yerli yatırımcılar için değil, carry trade ve benzeri yollarla Türkiye’ye kısa vadeli sermaye getirerek yatırım yapan yabancılar için de önemli getiriler yarattı. Ancak bu tür yatırımlarda performans yalnızca faiz oranıyla ölçülemez. Çünkü yatırımcının nihai amacı vade sonunda yeniden dolara dönmekse, elde ettiği faiz kadar kurdaki değişim de sonucu belirler. Başka bir ifadeyle yatırımın gerçek başarısı TL cinsinden değil, dolar cinsinden elde edilen getiriyle ölçülür. Bu nedenle faiz kazancının ne kadarının kur artışı tarafından eritildiğini de hesaba katmak gerekir. Bu ilişki aşağıdaki formülle gösterilebilir: R = (1 + i) / (1 + Δ s) - 1 Burada: (i) = TL mevduat faizini (bütün senaryolarda vergi sonrası ne...
118 yorum
Devamını okumak için »

Balon mu Gelir Uyumsuzluğu mu?

Balonlar ve Fiyat Kopuşları Bazı dönemlerde fiyatlar ekonomik temellerden kopar ve yükseliş kendi kendini besleyen bir sürece dönüşür. Buna ekonomide “balon” denir. Beklentiler fiyatları artırır; artan fiyatlar da beklentileri güçlendirir. Bu süreç kalıcı değildir. Bir noktada fiyatların gerçek değerlerden uzaklaştığı anlaşılır, talep zayıflar ve ya sert bir düzeltme ya da uzun bir durgunluk başlar. Buna “balonun patlaması” denir. Balonlar yalnızca finansal varlıklarda değil, konut piyasasında ve hatta günlük mal ve hizmet fiyatlarında da görülebilir. Bugün Türkiye açısından temel soru şudur: Konut ve hizmet fiyatlarındaki artış bir balon mu, yoksa farklı bir fiyatlama dinamiği mi? İspanya: Klasik Balon Örneği 2000’li yıllarda İspanya’da düşük faizler, kolay kredi erişimi ve sürekli artış beklentisi konut talebini hızla artırdı. İnşaat sektörü büyüdü, ancak arz kısa sürede gerçek ihtiyacın üzerine çıktı. 2008 küresel krizinin ardından sistem çöktü; konut fiyatları geriled...
216 yorum
Devamını okumak için »

Faiz Yetmez

Türkiye, 2023 yılının ortasından bu yana bir dezenflasyon programı uyguluyor. Programın temel amacı, uzun süre sürdürülen negatif reel faiz politikasını terk ederek faizi enflasyonun üzerine çıkarmak ve böylece fiyat artışlarını kontrol altına almaktı. Programın en önemli dayanaklarından biri de kur artışının enflasyonun altında tutulması, başka bir ifadeyle kurun baskılanmasıydı. Kâğıt üzerinde bakıldığında bu çerçeve, klasik bir IMF programının temel mantığıyla örtüşüyordu. Ancak iki önemli fark vardı: IMF’den doğrudan kaynak kullanılmadı ve faiz artışları ani değil, kademeli biçimde yapıldı. Bunun yanında kur üzerindeki baskıyı azaltmak için kur korumalı mevduat uygulaması da 2025 sonuna kadar sürdürüldü. Program başladığında, 2023 Haziran’ında yıllık enflasyon yüzde 38,21’di. Bugün gelinen noktada enflasyon yüzde 32,61. Yani üç yılda enflasyon anlamlı biçimde düşürülebilmiş değil. Bu sonuçlar programın hedeflerinin çok üzerinde. Dünya enflasyon sıralamasında Venezuela, Güney ...
88 yorum
Devamını okumak için »