KENDİME YAZILAR

Dünya'nın kendi ekseni etrafında, ekvatorda saatte yaklaşık 1.670 kilometre, Güneş'in etrafında ise saatte yaklaşık 107 bin kilometre gibi büyük bir hızla hareket ettiğini biliyoruz. Bu inanılmaz hızlara rağmen uzaya savrulmak bir yana, Dünya'nın hareket ettiğini bile hissetmiyoruz. Çünkü hareket tek başına önemli değildir. Önemli olan, hareketin sabit bir hızda, ani hızlanma veya yavaşlamalar (ivme) olmadan gerçekleşmesidir. Ekonomide de benzer bir durum vardır. Para sürekli el değiştirir, fiyatlar yükselir veya düşer, ücretler artar, borçlar büyür, şirketler yatırım yapar, insanlar tüketir ya da tasarruf eder. Bütün bunlar sürekli hareket halindedir; ancak biz çoğunu günlük hayatımızda fark etmeyiz. Ta ki ekonomik sistemin parçaları birbirinden farklı hızlarda hareket etmeye başlayana kadar. Bir çalışanın maaşı yılda yüzde 20 artıyorsa, bunun ne anlama geldiğini tek başına söyleyemeyiz. Aynı dönemde fiyatlar yüzde 10 artıyorsa başka, yüzde 30 artıyorsa başka bir tab...

Meteorolojide sis, havadaki su buharının yoğuşarak küçük su damlacıklarına dönüşmesi ve yeryüzüne yakın bir tabaka oluşturmasıdır. Görüş mesafesi azalır; yakınınızdaki nesneleri bile seçmek zorlaşır. Ekonominin de kendine özgü bir sisi vardır: yüksek enflasyon. Türkiye ekonomisinin son yıllardaki en belirgin belirsizlik kaynaklarından biri budur. Yüksek enflasyon, paranın satın alma gücünü aşındırırken bireyleri ve kurumları tasarruflarını korumak için daha yüksek getiri arayışına yöneltebilir. Getiri arayışı güçlendikçe, yatırımcıların daha yüksek risk almaya razı olması da mümkün hale gelir. Sorun da burada başlar. Enflasyonun uzun süre yüksek seyrettiği dönemlerde, yüksek getiri sağlayan yatırım araçları daha çekici görünebilir. Yüksek getirinin kendisi tek başına bir sorun değildir. Asıl soru, bu getirinin hangi risk karşılığında elde edildiğidir. Bir yatırım aracının gerçek değeri nedir? Varlıkları ne kadarı likittir? Fonun yükümlülükleri nelerdir? Yatırımcıların önemli bi...

Irrational Exuberance and the Cinderella Syndrome / Dr. Mahfi Egilmez Irrational exuberance describes a state of excessive optimism in which investors push the price of an asset far beyond its underlying or intrinsic value, largely ignoring economic and financial fundamentals. The phrase was famously used by then-Federal Reserve Chairman Alan Greenspan in a 1996 speech (1). It later became closely associated with the dot-com bubble, when valuations of internet and technology companies soared to levels that were difficult to justify by their underlying businesses. Türkiye has experienced episodes that bear similarities to irrational exuberance. One recent example was the extraordinary investor enthusiasm surrounding initial public offerings (IPOs) in 2022 and 2023. Against a backdrop of high inflation and deeply negative real interest rates, large numbers of new investors turned to the stock market. Some newly listed companies saw their share prices rise sharply for days on end, in ...

Mantıksız coşku (irrational exuberance), yatırımcıların temel ekonomik göstergeleri göz ardı ederek bir varlığın fiyatını gerçek değerinin çok üzerine taşıdığı aşırı iyimserlik durumudur. “Irrational exuberance” ifadesi, dönemin Fed Başkanı Alan Greenspan tarafından 1996 yılında yaptığı bir konuşmada kullanıldı (1). Kavram, daha sonra özellikle internet ve teknoloji şirketlerinin hisselerinde yaşanan dot-com balonuyla özdeşleşti. Türkiye'de mantıksız coşkuya yakın dönemden örnek vermek mümkün. Bunlardan biri, 2022-2023 döneminde halka arzlara yönelik yoğun yatırımcı ilgisiydi. Yüksek enflasyon ve düşük reel faiz ortamında çok sayıda yeni yatırımcı borsaya yöneldi. Halka arz edilen bazı şirketlerin hisselerinde, şirketin faaliyetleri, kârlılığı veya finansal göstergelerinden bağımsız biçimde günlerce süren yüksek fiyat artışları görüldü. Sosyal medya gruplarında yapılan paylaşımlar ve kısa sürede yüksek kazanç elde eden yatırımcıların hikâyeleri bu ilgiyi daha da artırdı. Borsa,...

Bir ülkenin mali bağımsızlığını yitirmesi siyasal bağımsızlığını ve kendi ekonomik politikalarını belirleme özgürlüğünü de ortadan kaldırabilir. Osmanlı İmparatorluğu'nun siyasal, askerî ve ekonomik gerilemesi tek bir tarihe veya olaya bağlanamaz. Bu süreç, yüzyıllar boyunca devam eden siyasal, askerî, ekonomik ve mali gelişmelerin sonucunda ortaya çıktı. 17'nci yüzyılın sonlarına doğru Avrupa devletleriyle yaşanan savaşlarda güç dengesi giderek Osmanlı aleyhine değişmeye başladı. 1683 II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlığı ve ardından gelen savaşlar bunun önemli göstergeleriydi. 1699 Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti önemli miktarda toprak kaybetti. Karlofça, Osmanlı'nın Avrupa'daki siyasal ve askerî ağırlığının gerilemesinde önemli bir dönüm noktası oldu. Kapitülasyonlar Osmanlı maliyesi değerlendirilirken kapitülasyonlara değinmemek olmaz. Osmanlı İmparatorluğu’nun yabancı tüccarlara verdiği ticari ve hukuki imtiyazların erken örnekleri kuruluş yı...

Yıllardır şunu söylüyoruz: Hukukun üstünlüğü, tarafsızlığı ve bağımsızlığı güvence altına alınmadan; kamu görevlerine atamalarda liyakat esas alınmadan; güçler ayrılığına dayalı, denge ve denetleme mekanizmaları güçlü bir demokrasi kurulmadan ekonomide kalıcı istikrar sağlanamaz. Bunu söylediğimizde biraz da dalga geçer havayla hep aynı soru soruldu: “Neymiş bu yapısal reformlar?” Fon krizi ve sonrasında yaşananlar, yapısal reformların ne olduğunu göstermiş olmalı. Finansal sistem birbirinden bağımsız parçalardan oluşmuyor. Bir alanda başlayan güven kaybı, likidite sıkışıklığı veya ödeme sorunu zaman içinde başka piyasalara ve finansal kuruluşlara yayılabilir. Başlangıçta sınırlı görünen bir problem, gerekli önlemler zamanında alınmadığında daha geniş çaplı, hatta sistemik bir riske dönüşebilir. Dolayısıyla mesele yalnızca belirli fonların bugünkü performansı ya da yatırımcının bugün parasını çekip çekememesi değil. Asıl mesele, finansal sistemin bütünüyle ilgili risklerin ne ö...

Bir şirketin döviz yükümlülüğü olması kur riskini de yanında taşır. Ne var ki bu tek başına sorun oluşturmaz. Eğer şirketin döviz geliri de varsa, yükümlülükleriyle gelirini aynı para biriminde tutarak kur riskini önemli ölçüde sınırlayabilir. Asıl sorun, döviz yükümlülüğünün döviz gelirinden fazla olmasıdır. Buna net döviz pozisyonu açığı diyoruz. Örneğin 100 milyon dolar döviz yükümlülüğü bulunan bir şirketin 30 milyon dolar döviz geliri varsa, net döviz pozisyonu açığı 70 milyon dolardır. Doların TL karşısında yükselmesi, şirketin borcunun TL karşılığını artırır. Gelirleri aynı ölçüde artmıyorsa bilançosu bozulur. Söz konusu şirketin döviz gelirlerinin yanında döviz varlıkları varsa bunlar riski azaltıcı etki yaratır. Çünkü kurun yükselmesi döviz yükümlülüklerini olduğu gibi döviz varlıklarını da artırır. Bu durum tek bir şirket için yönetilebilir bir durum olabilir. Ancak ekonomide çok sayıda şirket aynı şekilde döviz açık pozisyonu taşıyorsa, konu makroekonomik bir risk hali...

Finans dünyasında yatırımcıların en fazla dikkatini çeken şeylerden biri yüksek getiridir. Hele bu getiri kısa sürede, düzenli ve neredeyse risksiz biçimde vaat ediliyorsa çekiciliği daha da artar. Buna karşılık finansın temel kurallarından biri şudur: Yüksek getiri beklentisi genellikle yüksek riskle birlikte gelir (bedava peynir fare kapanında bulunur). Riskin olmadığı söyleniyorsa, asıl bakılması gereken yer getirinin kendisi değil, o getirinin nereden geldiğidir. Charles Ponzi’den Bugüne 1920 yılında ABD'de Charles Ponzi, uluslararası posta cevap kuponlarının farklı ülkelerdeki fiyatlarından yararlanarak yüksek kâr elde ettiğini ileri sürüyor, yatırımcılara 45 günde yüzde 50, 90 günde yüzde 100 getiri vaat ediyordu. İlk yatırımcılar paralarını alınca sistemin gerçekten çalıştığı düşünüldü. Oysa sistemin arkasında vaat edilen ölçekte bir ticari faaliyet bulunmuyordu. Yeni yatırımcıların getirdiği paranın bir bölümü, önceki yatırımcılara ödeme yapmak için kullanılıyordu. Si...

Klasik ve neoklasik iktisadın uzun süre yeterince üzerinde durmadığı konulardan biri beklentilerin ekonomi üzerindeki etkisiydi. Bu yaklaşımların bazı yorumlarında ekonomi büyük ölçüde mekanik bir sistem gibi ele alınıyor, ekonomi yönetimi de bir otomobile benzetiliyordu: Gaza basınca hızlanır, daha fazla hızlanması gerektiğinde gaza daha fazla basılır; aşırı hızlandığında ise frene basılarak yavaşlatılırdı. Tehlike söz konusuysa frene daha sert basılarak durdurulurdu. Oysa ekonominin içinde makineler değil, insanlar var. İnsanlar yalnızca bugünkü koşullara göre değil, geleceğe ilişkin beklentilerine göre de karar veriyorlar. Bir şirket yatırım yaparken yalnızca bugünkü faiz oranına bakmıyor; birkaç yıl sonra ekonomik koşulların, kuralların ve piyasaların nasıl olacağını da düşünüyor. Bir çalışan ücret talebini belirlerken yalnızca bugünkü fiyatlara değil, gelecekteki yaşam maliyetine ilişkin beklentilerine de bakıyor. Özellikle Büyük Buhran sonrasında belirsizlik, güven ve psiko...